رضا قليخان هدايت

11

فهرس التواريخ ( فارسى )

آغاز ظهور اسلام حوادث تاريخى را به‌صورت سال‌به‌سال تعقيب كرده و به حوادث سال 1268 پايان داده است و ضمنا بايد اين نكته را ناگفته نگذاشت كه نحوه نگارش قسمت اول كتاب يعنى حوادث تاريخى كتاب از سال اول هجرى تا حدود 1056 بسيار كوتاه و شتاب‌زده و « تلگرافى » است ولى از سال مذكور مطالب كتاب توسعه و تفصيل بيشترى مىيابد تا آنجا كه در سالهاى حكومت قاجاريه كار به تفصيل تمام مىانجامد و به خوبى مىتوان دريافت كه قسمت ثانوى كتاب در حقيقت تحرير نخست كتاب روضة الصفاى ناصرى است . آشنايان به تاريخ مىدانند كه ميرخواند مورخ مشهور عصر تيمورى حوادث روزگار تاريخ ايران را تا زمان خود يعنى تا دهه نهم از قرن نهم را نوشته و فرزندزاده‌اش خواندمير جلد هفتم يعنى حوادث پايانى سلسلهء گوركانى و وقايع و جنگهاى شاه اسماعيل را تا دو سه ماه به مرگ اين پادشاه مانده ضبط كرده و دفتر تاريخ را به پايان آورده و رضا قلى خان هدايت حوادث تاريخى را از آنجا كه او خامه بر زمين نهاده آغاز نموده و تاريخ قراقويونلو و آق‌قويونلو و صفويان و افغانها و افشاريان و زنديان و قاجاريان را بر آن افزوده و سخن را به شرح حال مشاهير هر روزگار پايان داده و مجموع را در ده جلد به‌نام روضة الصفاى ناصرى اتمام بخشيده و قسمت قاجاريهء فهرس التواريخ همان مطالب روضة الصفاى ناصرى قسمت قاجاريه است . و اما قسمت اول كه هدايت در آغاز كتاب آورده و چنين نشان داده كه از خود اوست ، به حكم آن‌كه هيچ‌گونه اشارتى به مؤلف اصلى آن نكرده اقتباس بلكه انتحالى است از كتاب شاهد صادق تأليف ميرزا محمد صادق بن محمد صالح آزادانى اصفهانى كه در حدود 1056 هجرى در هندوستان نوشته شده و چون تاكنون چاپ و منتشر نشده ، هدايت پنداشته است كه هرگز كسى متوجه اين سرقت عجيب و مفصل نخواهد شد . كتاب شاهد صادق مشتمل است بر پنج باب و يك خاتمه بدين شرح : باب اول در ذكر خدا و رسول و نبوت و ولايت و ايمان و اسلام و حسنات و سيئات و آنچه بدين مناسب بود شامل صد و هفت فصل . باب دوم در رياست و سلطنت و حكومت و آداب و متعلقات آن مشتمل بر هفتاد و هفت فصل . باب سوم در عقل و علم و عيب و هنر و آنچه مناسب است بدان حاوى هشتاد فصل . باب چهارم در عشق و محبت و عداوت و فقر و غنى و عيش و غم و لهو و لعب و